Συγγραφείς αυτού του ιστολογίου είναι ο καθένας από μας, που έχει να πει, να παρατηρήσει και να σχολιάσει κάτι για τα θέματα της ΠΑΙΔΕΙΑΣ.
Ενυπόγραφα θέματα για ανάρτηση γίνονται απλά με ηλεκτρικό μήνυμα στη διεύθυνση:kapistri@gmail.com και δημοσιεύονται χωρίς λογοκρισία. Τα σχόλια είναι ελεύθερα για τον καθένα, ακόμα και ανώνυμα!

Παρασκευή, 31 Δεκεμβρίου 2010

Διάλογος με συνταγματικές προτάσεις

Ο κ. Αθανάσιος Αγγέλου, καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας και κοσμήτορας της Φιλοσοφικής Σχολής, παραθέτει τις απόψεις του για τις προτάσεις του υπουργείου Παιδείας σχετικά με τα πανεπιστήμια.
«Δεν είναι χωρίς ενδιαφέρον να παρατηρήσει κανείς ότι αυτά που συνιστούν το πανεπιστημιακό πρόβλημα σήμερα αποτελούσαν πάντα τον άξονα γύρω από τον οποίο περιστρεφόταν η ιστορία των πανεπιστημίων ως θεσμού. Από την εποχή της ωρίμανσης αυτού του θεσμού στη μεσαιωνική Ευρώπη μέχρι τη σημερινή παγκόσμια εξάπλωσή του, αυτή η ιδιότυπη κοινότητα διδασκόντων και διδασκομένων περί την επιστήμη, την γνώση της και την παραγωγή της χαρακτηρίζεται από μερικά σταθερά προβλήματα στην ιστορίας της και την εξέλιξή της. Ένα από αυτά είναι η προστασία αυτής της κοινότητας, αυτού του επιστημονικού σώματος, έναντι της εξουσίας, της πολιτικής εξουσίας, της θρησκευτικής εξουσίας και άλλων δυσδιάκριτων μορφών εξουσίας, δηλαδή έναντι του επικυρίαρχου εξωεπιστημονικού παράγοντα – και αυτό είτε πρόκειται για τον αγώνα των σπουδαστών της νομικής επιστήμης στη χρονικά μακρινή Bologna του 12ου αιώνα ενάντια στις επεμβάσεις των αρχών της πόλης, είτε για άλλες περιπτώσεις έναντι άλλων μορφών εξουσίας, πιο οικείες και γνωστές και χρονικά κοντινές, που όλες όμως αφορούν στο μείζον ζήτημα- γιατί πρόκειται περί ζητήματος- ποιος ελέγχει αυτήν την κοινότητα: οι διδασκόμενοι που πληρώνουν;-γιατί και αυτό έχει δοκιμαστεί στην ιστορία, για να πάμε πάλι στο παράδειγμα της Bologna, μια σημαντικής και μια σημαδιακής πόλης ακόμη και σήμερα για τα πανεπιστημιακά δρώμενα-. η πολιτική αρχή που χρηματοδοτεί, όπως στα ιδρύματα των ηγεμόνων της νεότερης Ευρώπης. Η κυρία Υπουργός προ ημερών αναφερόμενη στα πανεπιστημιακά, με αφορμή την προβαλλόμενη από τα μέσα οικογενειοκρατία σε τμήμα του Καποδιστριακού έκανε ένα αποκαλυπτικό γλωσσικό λάθος: αντί να πει «υπάρχουν νόμοι που πρέπει να εφαρμόζονται και διαδικασίες που πρέπει να ακολουθούνται», είπε: «υπάρχουν νόμοι και διαδικασίες που πρέπει να χρησιμοποιούνται». Το θέμα βέβαια είναι καίριο διότι από την έκβαση της πάλης για τον έλεγχο μπορεί να κρέμεται ένας ολόκληρος πολιτισμός. Αν είχαν νικήσει στο παράδειγμά μας οι αρχές της πόλης, ίσως δεν θα είχαμε τη γένεση της νομικής σκέψης και γενικότερο της σκέψης στην Ευρώπη, και αν δεν είχαν επιβληθεί οι ηγεμόνες με τις διαφορετικές θρησκευτικές ομολογίες τους, ίσως ο Διαφωτισμός να είχε εμφανιστεί νωρίτερα. Δεν είναι τυχαίο ότι μεγάλα ονόματα της σκέψης και της έρευνας ανάμεσα στα 1600-1800, όπως ο Σπινόζα ούτε ήταν μέλη της πανεπιστημιακής κοινότητας ούτε ήθελαν να είναι. Όπως και να έχει το πράγμα το Πανεπιστήμιο σήμερα είναι ένα ανεγνωρισμένο πρόσωπο νομικό δημοσίου δικαίου, όπως και το κράτος το ίδιο είναι και αυτό από μια άποψη ένα είδος νομικού προσώπου δημοσίου δικαίου, το οποίο έχει όμως τη δυνατότητα να δημιουργεί, να γεννάει όπως λένε εικονοπλαστικά οι νομικοί τέτοια πρόσωπα, που τα θέτει υπό την εποπτεία του παρέχοντάς τους σε μικρό ή μεγάλο βαθμό την περίφημη αυτοτέλεια, και σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα και συνταγματικά κατοχυρωμένη. Μια αυτοτέλεια που είναι δύο ειδών: διοικητική περί την οργάνωση και λειτουργία, και δημοσιονομική περί τη διαχείριση των οικονομικών. Για τα πανεπιστήμια στην Ελλάδα η αυτοτέλεια είναι κατοχυρωμένη ως πλήρης στο άρθρο 16§5. Στην αρχή του άρθρου (§1) μάλιστα κατοχυρώνεται και η ελευθερία στο τρόπο θεραπείας των επιστημών. Ελευθερία από τι; Από εξαρτήσεις. Ποιες εξαρτήσεις αν όχι και οικονομικής φύσεως; Οποιαδήποτε προσπάθεια πρότασης για ετερόνομη διοίκηση με τη συμμετοχή, και μάλιστα βαρύνουσα, προσώπων που δεν υπηρετούν ως επιστήμονες σε ένα συγκεκριμένο πανεπιστήμιο, και με διαδικασίες ορισμού και όχι εκλογής, αντίκειται στο γράμμα και στο πνεύμα του Συντάγματος. Η περίφημη διατύπωση για το «αντίβαρο στο Σύνταγμα» όπως προβάλλεται από το υπουργείο, είναι τουλάχιστον ερασιτεχνική. Δεν είναι τυχαίο ότι η εκλογή ενός πανεπιστημιακού οργάνου δεν εγκρίνεται ουσιαστικά από τον εκάστοτε Υπουργό αλλά απλά διαπιστώνεται η τήρηση της έννομης εκλογικής διαδικασίας. Γιατί αυτό είναι το συνταγματικά σωστό. Δεν είναι επίσης τυχαίο ότι στο παρελθόν γεννήθηκε ζήτημα ακόμη και για τα νεότευκτα τμήματα και πανεπιστήμια με τους διορισμούς προέδρων σε μη αυτοδύναμα όργανα. Το θέμα της συνταγματικότητας είναι καίριο και πρέπει να κρατηθεί στην επικαιρότητα. Διότι αποτελεί θράσος πολιτικό να μη τολμάς να αναθεωρήσεις το σύνταγμα αλλά να θέλεις να προχωρήσεις στον αμφίβολο δρόμο της αντισυνταγματικότητας είτε αποφασίζοντας υπουργικά, είτε νομοθετώντας, και να προτείνεις πράγματα που εκ των προτέρων δεν νομιμοποιείσαι καν να τα προτείνεις με αυτόν τον τρόπο. Και αποτελεί πάγια ειρωνεία το κράτος να θεσπίζει δημόσιο πανεπιστήμιο και ελεύθερη επιστήμη και μετά να νομοθετεί και να αποφασίζει ένα άλλο πανεπιστήμιο και μια άλλην έρευνα, αποδυναμώνοντας αντί να ενισχύει τον εαυτό του. Αποτελεί θράσος πολιτικό να έχεις θεσπίσει την ελευθερία και με ό,τι λες και ό,τι προτείνεις να εννοείς και να υπονοείς την εξάρτησή της. Πρέπει επιτέλους το θέμα της ελευθερίας της έρευνας να μας απασχολήσει όχι μόνο ιστορικά σαν ένα θέμα τακτοποιημένο, αλλά και σήμερα, διότι αυτή η ελευθερία αποτελεί και την πιο προχωρημένη έννοια της αυτοτέλειας του Πανεπιστημίου. Δεν θα πρέπει να διστάσουμε, αν οι προτάσεις του κειμένου διαβούλευσης θετικοποιηθούν ως κανόνες δικαίου, να διεκδικήσουμε την ακύρωση οποιωνδήποτε διορισμών και αποφάσεων που θα προκύψουν από έναν τέτοιο νόμο. Και αυτή η διεκδίκηση δεν είναι άσχετη με την ιδιότητά μας ως πανεπιστημιακών. Γιατί είναι στο πανεπιστήμιο όπου γίνεται η άσκηση των έλλογων δυνατοτήτων που απαιτείται για την τελικήάσκηση δημόσιου έργου, επαγγελματικού ή μη. Αυτός είναι ο στόχος και αυτός ο στόχος δεν έχει αλλάξει. Και πως λοιπόν μπορούμε να συμφωνήσουμε σε ένα διάλογο όταν δεν ανιχνεύουμε στο κείμενο διαβούλευσης τους όρους εκείνους που ανταποκρίνονται σε αυτό τον συνταγματικά κατοχυρωμένο στόχο. Το ότι έχουμε σίγουρα να αντιμετωπίσουμε προβλήματα που προκύπτουν από την εξάπλωση των πανεπιστημίων , την αδυναμία του κράτους να ανταποκριθεί σε κάτι που το ίδιο δημιούργησε Το ότι θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε την πρόκληση της αυξανόμενης επιστημονικοποίησής της ζωής καθώς και την πρόκληση που συνιστά το δικαίωμα στην παιδεία όλων, όλα αυτά δε σημαίνουν ότι πρέπει να χάσουμε και το στόχο από τα μάτια μας. Από το 1992 όταν για πρώτη φορά η Ευρώπη θεματικοποίησε την προσαρμογή του πανεπιστημίου στις απαιτήσεις της οικονομίας, ζούμε σε μια ένταση μεταξύ έξωθεν πολιτικών προσδοκιών και του δικού μας επιστημονικού αυτοπροσδιορισμού. Μπορούμε να συζητήσουμε οποιαδήποτε πρόταση αρκεί αυτή να είναι μέσα στα όρια της συνταγματικότητας καις στους στόχους του πανεπιστημίου ως θεσμού. Αν δεν πληρείται αυτός ο όρος δεν πρέπει να διστάσουμε να ζητήσουμε την απόσυρση του κειμένου της διαβούλευσης και στη συνέχεια ακόμη και την απομάκρυνση της Υπουργού από τη θέση της.

Δεν υπάρχουν σχόλια: