Συγγραφείς αυτού του ιστολογίου είναι ο καθένας από μας, που έχει να πει, να παρατηρήσει και να σχολιάσει κάτι για τα θέματα της ΠΑΙΔΕΙΑΣ.
Ενυπόγραφα θέματα για ανάρτηση γίνονται απλά με ηλεκτρικό μήνυμα στη διεύθυνση:kapistri@gmail.com και δημοσιεύονται χωρίς λογοκρισία. Τα σχόλια είναι ελεύθερα για τον καθένα, ακόμα και ανώνυμα!

Δευτέρα, 9 Δεκεμβρίου 2013

Η πορεία των λέξεων : Καθοδική πορεία

Σκέφτομαι συχνά πόσο διαφωτιστική είναι η περιπέτεια των λέξεων. Πώς δηλαδή μια λέξη με μια σημασία, όταν πλάθεται για πρώτη φορά που το απαιτεί η ανάγκη να γεννηθεί, μέσα στο χρόνο, αν δεν εξαφανιστεί από το λεξιλόγιο, ως μη πλέον χρήσιμη άρα περιττή, συχνότατα αλλάζει σημασία. Αλλοτε σημαίνει κάτι ...
παραπλήσιο, άλλοτε μετατρέπεται σε αλληγορία, σε μεταφορά και όχι σπάνια ανατρέπει την πρώτη της σημασία και παίρνει τελείως διαφορετική.
 Ποιος π.χ. γνωρίζει πως η λέξη αμαρτία στην αρχαία ελληνική γλώσσα σήμαινε αρχικά αστοχία. Ενας κυνηγός που σημάδευε ένα θήραμα και το βέλος του δεν έβρισκε το στόχο, αμάρταινε. Με τον καιρό, κυρίως στην τραγωδία, οι θεοί έβαζαν συχνά στο στόχαστρό τους έναν υβριστή θνητό και με το συμβολικό τους βέλος (μερικοί με το τόξο που κρατούσαν κυριολεκτικά -όπως ο Απόλλων) γρήγορα ή αργά, γιατί, όπως λέει ο Αισχύλος, κι αν ακόμη αργοπορούν δεν ξεχνούν, τον πετύχαιναν. Με την πάροδο των χρόνων και τη φόρτιση της έννοιας, αμαρτία σήμαινε πλέον το λάθος στις επιλογές είτε λόγω ελλειμματικής πληροφόρησης είτε λόγω πλάνης είτε λόγω έπαρσης.
Με το χριστιανισμό η αμαρτία πλέον πήρε τη σημασία της παράβασης του θεϊκού προστάγματος ή και προτάγματος, δεδομένου ότι ο αποκαλυμμένος θεός είχε αρθρώσει και κοινοποιήσει τις εντολές του, άρα ο παραβάτης-αμαρτωλός είναι σε γνώση του τι παραβαίνει, προσβάλλει ή αδιαφορεί.

Την αντίστροφη σημασιολογική φόρτιση είχε η λέξη Υβρις, από τραγική αμαρτία και προσβολή του θείου κατάντησε σήμερα απλώς βρισιά, κολάσιμη, συγγνωστή ή ποινικά υπόλογη. Τη θέση της αρχαίας σημασίας της ύβρεως πήρε στο χριστιανικό λεξικό των σημασιών η λέξη βλασφημία, που στην αρχαία της έννοια έχει να κάνει μόνο με κάποια βλάβη της φήμης κάποιου.
Ενδιαφέρον εξάλλου έχει και η ιστορία της λέξης Τραγωδία, αφού από τη διονυσιακή γιορτή την αφιερωμένη στην ακατάβλητη ερωτική βουλιμία του τράγου περάσαμε στην Μίμησιν Πράξεως σπουδαίας και τελείας του Αριστοτελικού ορισμού, δηλαδή σ' ένα συγκεκριμένο θεατρικό είδος, για να καταλήξουμε σήμερα να χαρακτηρίζουμε τραγικό γεγονός ένα δυστύχημα, ένα τσουνάμι, ένα σεισμό, μια ανίατη ασθένεια, ακόμη και μια ερωτική απογοήτευση.
Ετσι επιβεβαιώνουμε άλλη μια φορά τον παραδοξολόγο Οσκαρ Ουάιλντ, που δογμάτιζε πως η ζωή και η φύση μιμούνται την Τέχνη!
Αλήθεια, πόσο ενδιαφέρουσα περιπέτεια έχει και η αρχαιότερη λέξη Παραμυθία, που σήμαινε παρηγοριά, ανακούφιση, ξαλάφρωμα. Το παρά δίπλα στο μύθο και στο αγορεύω σήμαινε «είμαι δίπλα, πλάι σε κάποιον και του μιλώ». Μύθος και λόγος και αγορεύω σήμαιναν ομιλώ κυρίως δημόσια, στην Αγορά. Πώς ξεπήδησε από την Παραμυθία το Παραμύθι και ποια άραγε να είναι η καταγωγή του δεύτερου; Να σημαίνει την παρηγοριά, τη χαλάρωση, την απόλαυση φυγής προς τη φαντασιακή πραγματικότητα ή έχει ήδη λειτουργήσει διαφορετικά το ΠΑΡΑ(δίπλα) με τη νεώτερη σημασία απέναντι, κόντρα, αντίπερα, πέραν. Το παράλογο δεν σημαίνει βέβαια δίπλα ή παράλληλα στο λόγο, αλλά παρά τον λόγον, αντίθετα με τη λογική. Μήπως λοιπόν και το Παραμύθι σημαίνει το πέραν και το κόντρα με το μύθο (το λόγο), το φανταστικό, το φτιαχτό, το πεποιημένο;
Και πώς να αρνηθεί κανένας μια τέτοια καταγωγική σημασία, όταν έχει επιγόνους λέξεις ή φράσεις όπως «με γέμισε παραμύθια», «άσε το παραμύθι», «κοιμίζει τον κοσμάκη με παραμύθια», που χωρίς αμφιβολία σημαίνει συχνά το επιδέξιο ψέμα, το παραπλανητικό στρατήγημα, τη σαγηνευτική παγίδα.
Υστερα υπάρχει και το έξοχο νεοελληνικότατο «παραμυθιάζω», «παραμύθιασμα», αποκοιμίζω κάποιον με γοητευτικές υποσχέσεις, του δημιουργώ αισιόδοξες προοπτικές, τον ταΐζω με κουτόχορτο παρουσιάζοντάς το για χαβιάρι.
Ετσι φτάσαμε σήμερα στην καθημερινή μας γλωσσική κοινότητα να μιλάμε για τις «αμαρτίες της πολιτικής», «την τραγική οικονομική κατάσταση», την «ύβριν του πλούτου», αλλά και τα πολιτικά, κοινωνικά και αισθητικά υβρίδια, τα τερατίδια, τις παραμορφώσεις, τα εκτρώματα και τις ιδιορρυθμίες που μας πολιορκούν.
Και πάνω απ' όλα το γενικό παραμύθι που, όπως έλεγαν οι παλιοί, «πάει γόνα», που μάλλον σήμαινε μας βυθίζει έως τα γόνατα στη λάσπη και σε άλλα πλέον δυσώδη.
Οταν η πολιτική μάς παραμυθιάζει με ρόδινα μελοδραματικά σενάρια πλαστής αισιοδοξίας, γιατί θα πάει πίσω η τέχνη.
Εκεί να δείτε παραμύθιασμα. Ο,τι ονομάζεται και θεωρείται πρωτότυπο σήμερα έχει λάβει τον προκλητικό χαρακτήρα του παράτυπου. Ο,τι παράτυπο, εκτός κανόνα, εκτός κώδικα, εκτός ρυθμού, εκτός αναγνωρισιμότητας, ονομάζεται τέχνη και έχει ως σύγχρονο παρα-τσούκλι τον μετα-μοντερνισμό, δηλαδή το ιδίωμα του αχταρμά, του καταπλάσματος, της χλαπάτσας.
Αμαρτία, ύβρις, παραμύθιασμα: η σύγχρονη του κακού η σκάλα.
Φιλόλογος, κριτικός

Δεν υπάρχουν σχόλια: